Η Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία από την ίδρυσή της μέχρι το 1914

Η Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία ιδρύθηκε το Δεκέμβριο του 1884. Στην ίδρυσή της πρωτοστάτησε ο θεολόγος Γεώργιος Λαμπάκης, ο οποίος ανέπτυξε ενθουσιώδη και πολυσχιδή δραστηριότητα ως το 1910. Ουσιαστικά καθόρισε το χαρακτήρα της Εταιρείας τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της.

Πρωταρχικός σκοπός της ΧΑΕ υπήρξε κατά την ίδρυσή της η περισυλλογή και διάσωση μνημείων της χριστιανικής αρχαιότητας και η δημιουργία ενός Χριστιανικού Αρχαιολογικού Μουσείου κατά τη διατύπωση της εποχής. Οι ιδρυτές της ΧΑΕ, και ιδίως ο Λαμπάκης, εργάστηκαν για να κινητοποιήσουν τις αρχές, ώστε να επεκτείνουν την κρατική μέριμνα και στα χριστιανικά μνημεία, παλιότερα και νεότερα.

Το μεγαλύτερο επίτευγμα της Εταιρείας ήταν η δημιουργία της Συλλογής 10000 περίπου αντικειμένων, που υπήρξε στόχος ζωής για το Γεώργιο Λαμπάκη. Η συλλογή αυτή έγινε δυνατή χάρη στην κινητοποίηση ιδιωτών, εκκλησιαστικών φορέων και υπαλλήλων του δημοσίου σε ολόκληρη τη χώρα. Παρουσιάστηκε σε εκθέσεις στην Αθήνα, το 1898 και το 1903, και στεγάστηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Το 1923 η Συλλογή της ΧΑΕ περιήλθε στο νεοσύστατο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας, μαζί με τη βιβλιοθήκη της και το φωτογραφικό της αρχείο.

Από το 1892 άρχισε να εκδίδεται το Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, στο οποίο ο Γεώργιος Λαμπάκης δημοσίευε ειδήσεις από τη δράση της Εταιρείας και παρουσίαζε μνημεία που εντόπιζε στα ταξίδια του. Με τη φροντίδα του Γεωργίου Λαμπάκη συγκροτήθηκε επίσης το πολύτιμο και πλούσιο φωτογραφικό αρχείο μνημείων από την Ελλάδα και τη Μικρά Ασία που συμπλήρωνε τη Συλλογή. Κατάλογος των φωτογραφιών δημοσιεύτηκε στο Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, τεύχος Θ΄, 1910.